ملکه
ملکه زنبور عسل به‌سادگی از کارگرها و زنبور نر مشخص می‌شود. ملکه نسبتا درشت‌تر و درازتر از کارگرها و درازتر از زنبورهاي نر است، ولی پهن تر از آن‌ها نیست. از آن‌جا که شکم ملکه طویل و در سطح زیرین پهن است، نسبت طول بال‌هایش به بدن از کارگرها و زنبورهاي نر كم‌تر است.
نیش ملکه کمی خمیده است و نسبت به نیش کارگر دارای دندانه‌های کم‌تری است و فقط برای از بین بردن ملکه‌های رقیب به کار می‌رود.
حرکت ملکه در حالت عادی ملایم است، ولی در مواقع احتیاج قادر است با سرعت حرکت کند. ملکه‌ای که جفت‌گیری کرده و در حالت تخم‌گذاری است روی شانه‌هایی قرار دارد که جوان‌ترین نوزادها در آن زندگی می‌کنند. ملکه در این حالت، اغلب بوسیله عده‌ای محافظ احاطه شده است. سر محافظین اغلب به طرف ملکه قرار دارد. محافظان در این حالت، با شاخک‌های خود ملکه را آرایش می‌کنند و با دهان خود او را می‌لیسند یا غذا می‌دهند؛ به‌علاوه مدفوعات وی را بیرون می‌برند.
امروزه، کاملا واضح است تمام تخم‌هایی که در سلول‌ها قرار دارد، به‌وسیله ملکه واحد کندو گذاشته می‌شود. این ملکه در جوانی در هوای آزاد با یک یا چند نر پشت سر هم جفتگیری و برای خود تا آخر عمر اسپرم ذخیره می‌کند. زنبورهای کارگر می‌توانند تعداد کمی تخم بگذارند، ولی قادر به جفت‌گیری نیستند و معمولا در حالتی که ملکه کندو زنده است تخم‌گذاری برای آن‌ها ممنوع است. نوزاداهايی که از تخم زنبورهاي کارگر به وجود می‌آیند به علت این که فکنده نیستند تبدیل به زنبور نر می‌شوند.
چنین نرهایی معمولا از نرهای طبیعی که از ملکه بوجود می‌آیند، کوچک‌ترند. فصل پرورش نوزادها در شرایط آب و هوایی معتدل، به مقدار کم، از اواسط دی ماه شروع شده و مرتب توسعه می‌یابد و اوایل اردیبهشت، به حداکثر خود می‌رسد. در صورتی که شرایط اجازه دهد، فعالیت تولیدمثل آن‌ها، به همین وضع تا اواخر خرداد ماه ادامه پیدا می‌کند و از آن پس رو به نقصان می‌گذارد. در آبان و آذر فعالیت زاد و ولد به کلی متوقف می‌گردد. نژادهای مختلف زنبورعسل از این حیث دارای خصوصیات متفاوت هستند. هنگامی که تولید مثل کلنی در حداکثر توسعه قرار دارد، ملکه ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ تخم در روز مي‌گذارد.
زنبور کارگر قادر است به تنهایی یک تا دو هفته در قفس زنده بماند، ولی هیچ زنبور کارگری مایل نیست به حالت انفرادی زندگی کند و در اولین فرصت، به كلنی می‌پیوندد. زنبورهای کارگر اغلب از طريق بو، ارتعاشات صوتی، دید و حرارت به هم جذب شده و به صورت دسته در می‌آیند. زنبورهای یک کندو حتي وقتی فاقد ملکه باشند، از هم پراکنده نمی‌شوند و باز هم تقسیم کار بین آن‌ها حکم‌فرماست. عده‌ای به صورت دسته جمعی در کندو می‌مانند و عده قلیلی برای آن‌ها غذا می‌آورند.
با این که ملکه در گرد هم آمدن افراد یک کلنی نقش عمده‌اي ايفا نمي‌كند، ولی برای بقای کلنی نهایت ضرورت را دارد.
الف- پرورش ملکه
در یک کلنی زنبور عسل، پرورش ملکه به یکی از علل زیر صورت مي‌گیرد:
- نشاندن ملکه جدید به جای ملکه‌ای که به علت نامعلوم معدوم شده است.
- تعویض ملکه‌ای که پیر شده، ولی هنوز مایل است فعالیت داشته باشد.
- برای ازدیاد کلنی یا بچه بیرون کردن
در هر یک از حالات فوق، کارگزارها زماني نسبت به ساخت خانه ملکه و پرورش آن اقدام می‌کنند که ماده خاص جلوگیری کننده به آن‌ها نرسد.
در حالت اول، چندین ملکه در خانه‌های اضطراری که با تغییر شکل خانه کارگرها ساخته شده، پرورش داده می‌شوند. در این خانه‌ها، اغلب، یک لارو یا به‌ندرت یک تخم قرار دارد. چگونگی انتخاب این خانه‌ها و لاروها برای پرورش ملکه کاملا روشن نیست. در چنین خانه‌هایی، قسمت تحتانی سلول به خط وسط شانه موم منتهی می‌شود و برعکس، خانه‌هایی که در شرایط عادی ساخته می‌شوند قسمت ضخیم سلول، به‌وسیله ساقه کوتاه مومی، به سطح یا لبه قاب چسبیده است.
در این حالت، نوزاد به طرف پایین آویزان است. در ابتدای ساختمان خانه اضطراری، سلول اصلی (سلول کارگر) به وسیله مایع خاصي که از غده زیرفکی کارگرها ترشح می‌شود، انباشته مي‌شود و لارو داخل سلول اصلی در سطح آن شناور می‌شود. به این ترتیب، لارو وارد قسمت ویژه‌ای که برای پرورش ملکه ترتیب داده شده می‌گردد. لاروهایی که برای پرورش اضطراری ملکه انتخاب می‌شوند اغلب دو روزه هستند، ولی لاروهای سه روزه هم می‌توان یافت. معمولا کارگرها کوشش می‌کنند فقط در پرورش اضطراری ملکه از لاروهای مسن‌تر استفاده کنند. تجربه ثابت کرده است، لاروهایی که از سه روز بیش‌تر عمر داشته باشند برای پرورش ملکه مناسب نیستند و در آن‌ها نقایصی یافت می‌شود.
در صورتی که لارو انتخاب شده برای پرورش ملکه دو روزه باشد، در حدود ۱۱ روز بعد، ملکه کامل از سلول خارج می‌شود. اگر شرایط هوایی مساعد باشد، در فاصله ۱۰ روز بعد جفت‌گیری کرده و خود را برای تخم‌گذاری آماده می‌کند. در این صورت، از وقتی که کندو ملکه‌ای را از دست می‌دهد تا زمانی که ملکه تخم‌گذاری جانشین آن گردد حداقل سه هفته طول می‌کشد.
ملکه‌هایی که از لاروهای دو روزه یا کم‌تر به دست می‌آیند با ملکه معمولی که از طریق تخم‌گذاری مستقیم ملکه در خانه ملکه به دست می‌آید فرقی ندارند.
باید توجه داشت که در هر خانه بیش از یک بار ملکه پرورش داده نمی‌شود و پس از آن، خانه منهدم می‌گردد. اندازه و شکل ظاهری سلول‌های ملکه اغلب با هم تفاوت دارند. طول آن‌ها در حدود ۵/۲ سانتي‌متر است و قطرشان از قاعده به بعد تقلیل می‌یابد. دهانه آن نيز اغلب حدود یک سانتی‌متر است.
در خانه‌های ملکه که در یک کلنی ساخته می‌شوند، کاملا متفاوت است و بستگی به نژاد و اندازه کلنی دارد. نژادهای ایتالیایی و قفقازی کم‌تر از نژادهای دیگر برای بچه بیرون کردن، خانه ملکه می‌سازند. گفته می‌شود کلنی‌های نژادهای قبرسی، سوری و مصری هر دفعه گاهی تا صد عدد ملکه پرورش می‌دهند. مي‌گويند تعداد ملکه‌های پرورش داده شده در حالت تعویض ملکه کم‌تر از حالتی است که زنبورها بچه می‌کنند. اين گفته تاحدودي درست به نظر می‌رسد. در حالتی که کلنی بخواهد ملکه عوض کند، عده ملکه‌های تازه از دو تا سه تجاوز نمی‌کند، ولی در بعضی موارد به تعداد بیش‌تر نیز مشاهده شده است.
خانه‌های ملکه، همگی، در یک لحظه ساخته نمی‌شود و لاروهایی که برای پرورش انتخاب می‌شوند ممکن است همگی در یک سن نباشند. نکته جالب این که همیشه اولین ملکه که از خانه خود بیرون می‌آید به عنوان ملکه کندو انتخاب نمی‌شود و چه بسا که ملکه‌های بعدی این سمت را به عهده بگیرند.
ب- به وجود آمدن افراد کارگر یا ملکه
زنبورهای کارگر و ملکه همگی ماده‌اند و از تخم‌هایی که تلقیح شده‌اند پدید می‌آیند. صرفا وجود خانه ملکه و غذای مخصوص است که موجب پرورش ملکه یا کارگر می‌گردد. این وضعیت به زنبوردارها امكان می‌دهد با انتقال (پیوند) لارو یا تخم‌هایی که در خانه‌های کارگر وجود دارند و خانه‌هایی که به طور مصنوعي برای ملکه می‌سازند و در کندوهای بدون ملکه قرار می‌دهند، ملکه‌های زیادی پرورش دهند.
در این صورت، واضح است که اختلاف بین ملکه و کارگر، ژنتیکی نیست، بلکه بسته به طرز پرورش و تغذیه است. سال‌ها قبل- حدود ۱۸۸۸- پلانتا متذکر شد که زنبورهای پرستار، برای تغذیه نوزادهاي ملکه منحصرا از ترشحات دهان خود استفاده می‌کنند، حال آن‌که در مورد نوزادهاي کارگر، پس از روز سوم، مقدار زیادی عسل به غذای آن‌ها می‌افزایند. مواد مترشحه بزاقی محتوی مقدار نسبتا زیاد پروتئین و اسیدهای چرب از نوع اسید ۱۰- هیدروکسی دسنوئیک است که به‌وسیله غدد زیرفکی ترشح می‌شود.
متاسفانه متخصصین مختلف با تجزیه مواد غذایی که برای تغذیه لاروهای ملکه یا کارگرها در سه روز اول به کار می‌رود به نتایج متفاوتی دست يافته‌اند. به همین دلیل، هیداک نتیجه گرفته است که مواد تشکیل دهنده غذای لاروی اغلب متغیر است.
اختلاف بین ملکه و کارگر در اختلاف مواد تشکیل دهنده غذای لارو نیست، بلکه به علت تفاوت در میزان مصرف آن به‌وسیله لاروهای ملکه است. هیداک متذکر می‌شود که تمام لاروها در سه روز اول زندگی خود، به مقدار مساوی و به حد وفور از غذای لاروي بهرمند می‌شوند، ولی از روز سوم به بعد، لاروهایی که برای ملکه شدن پرورش داده می‌شوند به همان ترتیب سابق، تغذیه می‌شوند، حال آن که از میزان جیره غذایی لاروهای کارگر به مقدار قابل توجهي کسر می‌شود. در این صورت، سرعت رشد آن‌ها در سه روز اول مساوی است، ولی از آن به بعد، لاروهای ملکه به‌سرعت رشد می‌کنند و نشو و نمای لاروهای کارگر کند می‌شود.
کثرت مواد غذایی برای ملکه چنان است که حتی بعد از بسته شدن خانه هنوز مدتی از آن استفاده می‌کند، در حالی که لاروهای کارگر بعد از بسته شدن سلول‌ها اصلا غذایی در خانه ندارند و یا مقدار آن بسیار ناچیز است. در اثر نبودن غذای کافی، تخمدان‌ها در مرحله لاروی بدون رشد می‌مانند و در نتیجه هورمون‌هايی كه موجب صفات ثانوی ملکه می‌گردند، هرگز ترشح نمی‌شوند.
ج ) ملکه باکره
وقتی لارو ملکه به رشد کافی رسید، زنبورهاي کارگر خانه آن‌ها را با ورقه نازکی از جنس موم می‌بندند. وقتی لارو غذای خود را به اتمام رسانید، به‌وسیله رشته‌های ابریشمی که از غده‌های سینه‌ای ترشح می‌شود پیله نازکی داخل سلول خود می‌سازد و در حالتی که سرش پایین است به خواب یا به حالت استراحت می‌رود. سپس به شفیره و بعد به حشره بالغ مبدل می‌گردد.
وقتی ملکه می‌خواهد خارج گردد، ابتدا به‌وسیله آرواره‌های خود، پیله و پوشش مومی سلول خود را قطع می‌کند، به طوری که بتواند از سلول خارج گردد. وقتی خارج شد، زنبورهاي کارگر سلول و بقایای آن را فورا تمیز می‌كنند. زمانی که کلنی آماده بچه دادن باشد، معمولا زنبورهای کارگر مدتی مانع خارج شدن ملکه جوان از سلول می‌گردند- این مدت ممکن است چند ساعت و حتی یک روز باشد- و او را از روزنه‌ای که در قسمت خارجی سلول تعبیه کرده بود تغذیه می‌کنند. هنگامی که ملکه مادر به‌وسیله عده‌ای از زنبورها از کندو خارج شد، یا ملکه باکره دیگری که قبلا اجازه خروج یافته است با عده‌ای بیرون آمد، به ملکه اجازه می‌دهند که خارج شود و دسته دیگری از زنبورها را با خود ببرد. این عمل ممکن است چندین بار تکرار گردد. در نهايت، در صورتی که ملکه مادر هنوز در کندو مانده باشد، معمولا ملکه تازه با او به جنگ پرداخته و پس از نابود کردن آن، خود، به اداره کندو می‌پردازد.