پوكي استخوان چيست؟
پوكي استخوان يا استئوپروز به كاهش توده استخواني و ضعيف و سست شدن بافت استخوان گفته مي‌شود. اين حالت سرانجام به شكستن استخوان منتهي خواهد شد.
نماي ريز استخوان مثل كندوي عسل و داراي تيغه‌هايي با فضاهاي مشخص است. هنگامي كه پوكي استخوان رخ مي‌دهد، فضاي بين اين تيغه‌ها بزرگ‌تر شده و استخوان توخالي مي‌شود.
بدين ترتيب استخوان‌ها نازك و شكننده شده و با كوچك‌ترين ضربه يا حتي خودبه‌خود مي‌شكنند.
علايم پوكي استخوان كدامند؟
پوكي استخوان بيماري خاموش نيز ناميده مي‌شود، زيرا در مراحل اوليه، علامتي ندارد و همين امر تشخيص را با مشكل مواجه مي‌كند.
در واقع پوكي استخوان با عوارض خاص خود مشخص مي‌شود كه عبارتند از:
- شكستگي خودبه‌خودي يا با كم‌ترين ضربه به استخوان‌ها، به‌ويژه در نواحي كمر، لگن و مچ دست
- درد شديد كمر در نقطه‌اي خاص كه ممكن است بر شكستگي مهره دلالت داشته باشد.
- قوز پشت كه موجب انحناي پشت مي‌شود.
- كوتاه شدن قد نسبت به قد دوران جواني بيش‌تر از 5/2 سانتي‌متر
عوامل ايجاد كننده پوكي استخوان
عواملي كه قابل كنترل و پيشگيري نيستند:
1- جنسيت: شيوع پوكي استخوان در زنان بيش‌تر از مردان بوده و شكستگي ناشي از آن نيز در زنان تقريباً 4 برابر مردان است. روند كاهش تراكم استخوان در مردان از سرعت كم‌تري برخوردار است، اما پس از سنين70-65 سالگي، اين روند در زنان و مردان برابر مي‌شود.
2-سن: با افزايش سن، احتمال بروز پوكي استخوان بيش‌تر مي‌شود.
3-يائسگي: هنگام يائسگي توليد هورمون استروژن از تخمدان‌ها متوقف مي‌شود. بدين ترتيب پس از يائسگي، سرعت كاهش توده استخواني بالا مي‌رود. زناني كه قبل از سن 45 سالگي يائسه مي‌شوند يا كساني كه تخمدان‌هايشان با جراحي برداشته مي‌شود بيش‌تر در معرض پوكي استخوان قرار دارند.
4- سابقه خانوادگي: وراثت بر تراكم توده استخواني و روند كاهش آن اثر دارد.
5-نوع استخوان‌بندي: استخوان‌بندي ظريف و كوچك، داشتن قد كوتاه و يا لاغر بودن، فرد را مستعد پوكي استخوان مي‌سازد.
6-نژاد: برخي نژادها مانند ساكنين اروپاي شمالي يا آسياي جنوب شرقي، بيش‌تر در معرض پوكي استخوان قرار دارند.
7- ابتلا به برخي از بيماري‌ها: بيماري‌هايي نظير بيماري غده تيروئيد (پركاري تيروئيد)، بيماري غده پاراتيروئيد (پركاري يا كم‌كاري)، بيماري غدد جنسي (كم‌كاري) و بيماري غدد فوق كليوي (كم‌كاري يا پركاري) ممكن است فرد را در معرض ابتلاء به پوكي استخوان قرار دهند.
عواملي كه قابل كنترل و پيشگيري هستند:
1- وزن: كم بودن وزن بيش از حد طبيعي سبب كاهش استحكام استخوان‌ها مي‌شود.
2- تحرك: عدم تحرك و فعاليت، روند كاهش توده استخوان‌ها را تسريع مي‌كند.
3- تغذيه: مصرف ناكافي كلسيم و ويتامين-د به‌تدريج سبب پوك شدن استخوان‌ها مي‌شود.
4- دخانيات: مصرف سيگار از جمله عواملي است كه نقش آن در بروز پوكي استخوان ثابت شده است.
5- استفاده طولاني از برخي داروها نظير كورتون، كاربامازپين (داروي ضد تشنج) و هپارين (براي رقيق كردن خون و جلوگيري از تشكيل لخته) سبب كاهش تراكم استخوان‌ها مي‌شوند.
تشخيص، درمان و پيشگيري از پوكي استخوان
تشخيص
آزمون سنجش تراكم استخوان دقيق‌ترين و اصلي‌ترين روش تشخيص پوكي استخوان است و ساير روش‌ها به منظور تكميل و آگاهي از نحوه درمان به كار مي‌روند.
روش‌هاي تشخيص پوكي استخوان عبارتند از:
1- راديوگرافي ساده: معمولا تا زماني كه بيش از30 درصد از تراكم استخوان كاسته نشود، در يك عكس ساده نكته‌اي مشاهده نخواهد شد. در واقع بررسي‌هاي راديوگرافي بيش‌تر به منظور تشخيص و تاييد شكستگي‌هاي ناشي از پوكي استخوان به كار مي‌رود، نه براي تشخيص آن.
2- بررسي‌هاي آزمايشگاهي: به كمك اين بررسي‌ها وضعيت اوليه بيمار و نيز برخي از علل استئوپروز كه ناشي از بيماري‌هاي ديگر است بررسي مي‌شود.
3- سنجش تراكم استخوان: نوعي عكسبرداري است كه به طور خاص روي مهره‌هاي كمر، استخوان ران، لگن و گاهي مچ دست انجام مي‌شود. اين عكسبرداري معمولاً هر 5-3 سال تكرار مي‌شود تا وضعيت تراكم استخوان را نشان دهد.
پيشگيري
آنچه مانع از ابتلا به پوكي استخوان مي‌شود، در واقع دوري از عوامل خطري است كه تحت عنوان عوامل خطر قابل كنترل از آن‌ها ياد مي‌شود.
1-كنترل مناسب وزن: از لاغري يا چاقي بيش از حد اجتناب كنيد.
2-تغذيه مناسب: مصرف صحيح موادغذايي به‌ويژه غذاهاي حاوي كلسيم و ويتامين-د
3- انجام فعاليت فيزيكي مداوم و متعادل: حداقل 30 دقيقه پياده‌روي روزانه روش مناسبي براي جلوگيري از پوكي استخوان است.
4- كنترل مصرف داروهايي كه سبب پوكي استخوان مي‌شوند: در اين مورد حتما با پزشك مشورت كنيد تا داروهاي مكمل در پيشگيري از پوكي استخوان براي شما تجويز نمايد.
درمان
در درمان پوكي استخوان دو اصل كلي وجود دارد:
1- تامين مواد معدني لازم براي ساخت مجدد استخوان: از معروف‌ترين داروهايي كه در اين مورد تجويز مي‌گردد مي‌توان به مكمل‌هاي كلسيم و ويتامين-د اشاره كرد.
2- جلوگيري از روند تخريب و كمك به ساخت مجدد استخوان: داروهايي تحت عنوان كلي بيس فسفونات‌ها، داروهاي هورموني حاوي هورمون‌هاي موثر در ساختار استخوان نظير كلسي‌تونين يا هورمون‌هاي جنسي (در زنان) جزء اين دسته‌اند.
پنج گام براي داشتن استخوان‌هاي سالم
1- كلسيم
كلسيم براي عملكرد مناسب قلب،عضلات و اعصاب و انعقاد خون لازم است. مقدار ناكافي كلسيم سبب پوكي استخوان مي‌شود. بررسي‌ها نشان مي‌دهد اكثر زنان و دختران جوان، روزانه كم‌تر از نيمي از مقدار توصيه شده كلسيم را به منظور حفظ سلامت استخوان‌ها مصرف مي‌كنند.
بالغين زير 50 سال روزانه 1000 ميلي‌گرم كلسيم و بالغين بالاي 50 سال 1200 ميلي‌گرم كلسيم نياز دارند. اگر نمي‌توانيد با رعايت رژيم صحيح غذايي به ميزان كافي به بدن خود كلسيم برسانيد،حتماً از مكمل‌هاي كلسيم استفاده كنيد.
2- ويتامين- د
ويتامين- د براي جذب كلسيم در بدن ضروري است. بدون مقادير كافي ويتامين- د، بدن قادر به جذب كلسيم از مواد غذايي نيست و كلسيم مورد نياز خود را از استخوان‌ها برداشت خواهد نمود. ويتامين-د از دو منبع تامين مي‌شود:
- تابش نورمستقيم آفتاب به پوست
- رژيم غذايي
بالغين زير 50 سال روزانه به 800-400 واحد ويتامين- د (شكل قابل جذب ويتامين-د) و بالغين بالاي 50 سال روزانه به 1000-800 واحد ويتامين- د نياز دارند. ويتامين-د در شير غني شده، زرده تخم‌مرغ، ماهي‌هاي آب شور و جگر نيز وجود دارد.
3- ورزش
ورزش نيز براي سلامت استخوان مهم است. ورزش منظم در دوران كودكي و نوجواني به حفظ سلامت استخوان‌ها كمك مي‌كند. بهترين ورزش براي استخوان‌ها، ورزش‌هاي تحمل وزن مانند پياده‌روي، دويدن آهسته و بالارفتن از پله است. اگر در دوران بزرگسالي خود غالباً بي‌تحرك بوده‌ايد، قبل از شروع ورزش با پزشك خود مشورت كنيد.
4- تجويز دارو براي پيشگيري و درمان
براي پوكي استخوان درمان قطعي وجود ندارد، اما بيس فسفونات‌ها (نظير آلندرونات)، كلسي تونين، استروژن، هورمون پاراتيروييد و رالوكسيفن توسط سازمان غذا و داروي آمريكا (FDA) پذيرفته شده‌اند.
5- آزمون سنجش تراكم استخوان (BMD)
تنها راه تشخيص پوكي استخوان و تعيين خطر شكستگي در آينده، سنجش تراكم استخوان است. به كمك اين روش نياز به درمان به منظور حفظ سلامت استخوان مشخص خواهد شد.
ورزش و پوكي استخوان
دو اصل مهم در پيشگيري ازپوكي استخوان عبارتند از:
1- مصرف غذاهاي حاوي كلسيم و ويتامين-د
2- انجام حركات ورزشي به منظور حفظ و تقويت سلامت و استحكام استخوان‌ها
به طور كلي سه دسته فعاليت ورزشي براي بيماران مبتلا به پوكي استخوان توصيه مي‌شود:
1-فعاليت‌هايي كه باعث افزايش توده استخواني مي‌شوند:
ورزش‌هاي تحمل وزن كه در اين ورزش‌ها، عضلات و استخوان‌ها برخلاف جهت نيروي جاذبه فعاليت مي‌كنند. در اين نوع ورزش‌ها، پا و ساق پا وزن بدن را تحمل مي‌كند و فشار بدن روي استخوان‌هاي مركزي، يعني مهره‌ها و لگن، وارد مي‌شود. از جمله اين ورزش‌ها مي‌توان به دويدن آهسته، پياده‌روي، بالارفتن از پله‌ها، ورزش‌هاي هوازي، واليبال، بسكتبال و راه رفتن در آب اشاره كرد.
ورزش‌هاي مقاومتي فعاليت‌هايي هستند كه با استفاده از كشش عضلات، به تقويت توده عضلاني و استحكام استخوان كمك مي‌كنند. اين ورزش‌ها شامل وزنه‌برداري، ژيمناستيك، شنا، دوچرخه‌سواري و كار با دستگاه‌هاي ورزشي ثابت مي‌شوند.
2- فعاليت‌هايي كه موجب حفظ تعادل مي‌شوند:
بهبود تعادل به كنترل حركات بدن و پيشگيري از سقوط كمك مي‌نمايد.
3- فعاليت‌هايي كه وضعيت قرارگيري بدن در حالت نشسته و ايستاده را تصحيح مي‌كنند:
اين دسته از ورزش‌ها براي بيماران مبتلا به پوكي استخوان بسيار مفيد هستند.
فعاليت‌هاي روزانه و اكثر ورزش‌ها، تركيبي از هر دو نوع ورزش‌هاي تحمل وزن و مقاومتي را در بر مي‌گيرند؛ لذا داشتن يك شيوه زندگي سالم با فعاليت‌هاي جسمي مختلف، به تقويت عضلات و استحكام بخشيدن استخوان‌ها و در نتيجه پيشگيري از پوكي استخوان منجر خواهد شد. نوع ورزش در افراد سالمند بسته به ميزان كاهش توده استخواني، فرق مي‌كند.
در بيماران مبتلا به پوكي استخوان كه كاهش قابل توجهي در تراكم استخوان، به‌ويژه در ناحيه مهره‌ها و لگن دارند، ورزش‌هايي با شدت زياد و فعاليت‌هايي كه خطر سقوط را افزايش مي‌دهند ممنوع است.
براي افراد مسن‌تر، ورزش‌هاي نگه‌دارنده وزن مانند شنا، پياده‌روي در آب، دوچرخه‌سواري و دوچرخه ثابت مناسب است. اين ورزش‌ها قدرت عضلاني را افزايش داده و به حفظ بهتر تعادل و در نتيجه كاهش خطر سقوط كمك مي‌نمايند.
بهتر است ورزش‌هاي تحمل وزن حداقل 4 بار در هفته و هر بار به مدت 30دقيقه انجام شود. اگر هدف، استحكام بخشيدن به استخوان‌ها و عضلات باشد و از طرفي هيچ‌گونه محدوديتي وجود نداشته باشد،ورزش‌هاي تحمل وزن با فشار زياد و ورزش‌هاي مقاومتي انتخاب مناسبي هستند، اما اگر محدوديت‌هايي مانند كاهش تراكم استخوان وجود داشته باشد، ورزش‌هاي تحمل وزن با فشاركم و ورزش‌هاي بدون تحمل وزن گزينه‌هاي مناسب‌تري هستند.
راهنماي مصرف كلسيم
كلسيم بيش‌ترين ماده معدني در بدن انسان است. حدود 99 درصد كلسيم در استخوان‌ها و دندان‌ها و فقط يك درصد آن در خون و بافت نرم بدن موجود است. وجود كلسيم براي بدن بسيار ضروري است؛ زيرا در صورت ناكافي بودن مصرف آن، كلسيم از استخوان‌ها برداشته مي‌شود تا سطح كلسيم خون در حد طبيعي باقي بماند. كلسيم در انقباض و انبساط عروق خوني، انتقال پيام عصبي، انقباض عضلاني و ترشح هورمون‌هايي نظير انسولين نقش مهمي ايفا مي‌كند.
ميزان پايين كلسيم خون ممكن است به علت عملكرد غيرطبيعي غدد پاراتيروئيد و يا كمبود آن در غذا، نارسايي مزمن كليه، كمبود ويتامين-د و كمبود منيزيوم باشد. اگر جذب كلسيم ناكافي باشد، تخريب استخوان‌ها و پوكي استخوان تسريع مي‌شود.
كلسيم در چه موادغذايي وجود دارد؟
لبنيات (شير، ماست و پنير)
ماهي‌هاي نرم استخوان مثل ماهي آزاد، ساردين و كيلكا
سبزي‌هاي تازه، خشكبار، حبوبات، سويا
ميزان كلسيم مورد نياز بدن چقدر است؟
گروه سني سن مقدار كلسيم مورد نياز
نوزادان 6-0 ماه 400-300
نوزادان 12-7 ماه 400
كودكان 3-1 سال 500
كودكان 6-4 سال 600
كودكان 9-7 سال 700
نوجوانان 18-10 سال 1300
بزرگسالان 51-19 سال 1000
بزرگسالان 51 سال به بالا 1300
بارداري - 1200
به توصيه‌هاي زير توجه كنيد:
اگر سن شما بين 10 تا 20 سال است بايد استخوانتان را سرشار از كلسيم كنيد. در استخوان‌ها، ابتدا داربست‌هايي از پروتئين به‌طور ميكروسكوپي ساخته مي‌شود و اين داربست‌ها به‌وسيله كلسيم پر مي‌شود و بدين ترتيب استخوان‌هاي متراكم ساخته مي‌شوند. در اين دوره سني، شما روزانه به حداقل 1200 ميلي‌گرم كلسيم نياز داريد. نوشيدن 3 ليوان شير در روز، استفاده از ماست، پنير و سبزي‌هايي با برگ تيره به دريافت كلسيم كمك مي‌كند. از نوشيدن نوشابه‌هاي ديگر خودداري كنيد.
اگر سن شما بين 20 تا 35 سال است، بايد بدانيد كه در اين سنين استخوان‌ها به‌راحتي ساخته نمي‌شوند، ولي استخوان‌ها در همين سنين به حداكثر قدرت خود مي‌رسند. ورزش و دريافت كلسيم در اين سال‌ها بسيار مهم است. در اين سال‌ها شما نياز به 1200 ميلي‌گرم كلسيم روزانه نياز داريد. اگر سن شما بين 35 تا 50 سالگي است، ممكن است روند كاهش تراكم استخوان‌هايتان آغاز شده باشد. در اين دوره سني دريافت روزانه 1000 ميلي‌گرم كلسيم و انجام ورزش براي حفظ استحكام استخوان ضروري است. اكثر زنان در سنين 45 تا 55 سالگي يائسه مي‌شوند. اگر قبل از 45 سالگي يائسه شده‌ايد، بايد به پزشك مراجعه كنيد.
اگر سن شما بالاي 50 سال است، سالانه حدود 1 تا 6 درصد از تراكم استخوانتان را از دست مي‌دهيد. براي اين كه بدانيد دچار پوكي استخوان شده‌ايد يا خير و آيا نياز به دارو داريد، بايد به پزشك مراجعه كنيد. دريافت روزانه حداقل 1000 ميلي‌گرم كلسيم، قرار گرفتن در معرض آفتاب و پياده‌روي به مدت حداقل 20 دقيقه در روز (سه بار در هفته) براي كمك به حفظ تراكم استخوان‌ها ضروري است.