با افزایش توجه به غذاهای عملگرا در میان دانشمندان و محققین علوم بهداشتی، گیاهان دارویی و ادویهها و فواید آنها نیز مورد توجه محققین علوم تغذیه قرار گرفته است. متخصصین تغذیه معتقدند بعضی از گیاهان دارویی و ادویهها نقش مهارکننده اشتها دارند؛ حساسیت به انسولین را افزایش میدهند؛ اثرات مثبتي بر متابولیسم چربیها دارند و خطر بیماریهایی نظیر سرطان یا آلزایمر را کاهش میدهند.
قرنهاست که گیاهان دارویی و ادویهها با هدف درمان سنتی بیماریها و یا طعم دادن به غذاها مورد استفاده قرار میگیرند. تمدنهای قدیم نظیر مصر، یونان و رم سالها پیش از میلاد مسیح، تجارت بینالمللی ادویه را در کارنامه تجاری خود ثبت نمودهاند.
مصریان قدیم از سیر دو نیم شده برای تزیین مقبرهها استفاده میکردند و برای طعمدار کردن غذاهایشان بسیار به هل و دارچین متکی بودند. یونانیها به اثرات بالقوه گیاهان دارویی توجه ویژهای داشتند (نظیر رزماری برای بهبود حافظه یا نعناع برای رفع مشکلات گوارشی). در واقع اولین شاخص مونوگراف یا علمی گیاهان بهوسیله پزشکان و گیاهشناسان یونانی منتشر شد.
شاید بتوان بیشترین كاربرد گیاهان دارویی و ادویهها را به عنوان عناصر درمانی در میان مردم چین و هند شرقی- یعنی کسانی که فعالیتهای سنتی نظیر هموپاتی انجام میدهند- جستوجو کرد. اما امروزه استفاده از گیاهان دارویی و ادویهها در علوم پزشکی غرب نيز آغاز شده است. البته غذاهای سنتی کشورهای مصر، چین و مانند آنها، استفاده از این گونه مواد را آسانتر میکند.
سیر، فلفل قرمز و زنجبیل به طور عمده در غذاهای چینی به کار میروند. ترکیب زنجبیل، سیر، زردچوبه و زیره سبز همراه با پودرکاری، یکی از طعمدهندههای غذاهای هندی است. امروزه آمریکاییها تلاش میکنند تا برای رسیدن به غذای سالم با هدف حفظ و ارتقاء سلامتی، از این چاشنیها و ادویهها استفاده کنند.
این مقاله با هدف آشنایی با چند نوع ادویه و نقش آنها در سلامتی نوشته شده است.
فلفل قرمز
خوردن فلفل قرمز تند با تعرق همراه است. بهظاهر ممکن است علاقهمندان به فلفل، خواهان احساس گرما و آتش گرفتن باشند، ولي ناخواسته از اثرات غیرمنتظره فلفل بهرهمند ميشوند. افزایش دمای بدن یا تعداد ضربان قلب پس از مصرف فلفل قرمز تند یکی از علايم افزایش میزان متابولیسم است. تحقیقات نشان داده است که فلفل تند (اسید کاپسیاسينوئید، یکی از مواد فعال در فلفل قرمز تند که علت تندی یا گرمای آن است)، مصرف انرژی را شدت بخشیده و اکسیداسیون لیپیدها را از طریق فعال کردن سیستم عصبی سمپاتیک، افزایش میدهد.
مطالعات انسانی نشان داده است که مصرف فلفل قرمز دریافت انرژی و چربی را کاهش داده و احساس سیری را افزایش میدهد. در یک مطالعه ماده موثر فلفل قرمز یعنی کاپسیاسین را در عصاره گوجهفرنگی وارد کردند و نیز آن را به شکل کپسول درآوردند. مصرف هر دو شکل این ماده به کاهش انرژی دریافتی و افزایش احساس سیری منجر شد. البته این اثرات در مورد عصاره گوجهفرنگی حاوی فلفل قرمز در مقایسه با کپسول بیشتر گزارش شده است. ثابت شده که تندی ماده موثر فلفل روی اشتها اثر میگذارد.
مطالعات دراز مدت در مورد اثربخشی کاپسیاسین روی وزن و مصرف انرژی به دلیل تندی آن مقدور نیست، به خصوص كه برای نشان دادن اثرات مذکور مقادير زيادی مورد نياز است. به هر حال، طی برخی تحقیقات ثابت شده است که ترکیبات مشابه کاپسیاسین، که از فلفل قرمز شیرین مشتق شده است، روی افزایش مصرف اکسیژن و دمای بدن، همان اثر فلفل تند را دارد. برای تکمیل نتايج به دست آمده در این زمینه، یعنی رابطه کاهش وزن و یا حفظ آن با مصرف فلفل قرمز تند، هنوز تحقیقات بیشتری لازم است.
زردچوبه
زردچوبه یک ادویه رايج و شناخته شده است که ماده موثره آن ترکیبات پلیفنلی است. این ترکیبات رنگدانههای زرد هستند، بنا بر این از زردچوبه نه فقط به عنوان طعم دهنده بلکه به عنوان ماده ایجاد کننده رنگ زرد نيز استفاده میشود. طبق آمار سازمان خواروبار و کشاورزی سازمان ملل متحد، واردات سالانه زردچوبه به آمریکا به 2400 تن میرسد. از اين ادويه به عنوان نگهدارنده، طعم دهنده و نيز ماده رنگی استفاده میشود.
زردچوبه در کاهش خطر سرطان، استئوپروز، رماتیسم و آلزایمر نقش موثری دارد. مطالعات روی حیوانات نشان داده است كه زردچوبه رشد سلولهای سرطانی را مهار ميکند. مطالعات انساني نيز اثر ضدالتهابي اين ادويه را گزارش نمودهاند.
خاصیت ضد التهابی زردچوبه احتمالا برای تسکین دردهای ناشی از آرتروز مفید است. علاوه بر این، ثابت شده است که زردچوبه خاصیت آنتیاکسیدانی بسیار قوی دارد، بنا بر اين در برابر بیماری آلزایمر از انسان محافظت ميكند. شايان ذكر است تحقیقات انسانی در خصوص نقش این ادویه در پیشگیری از آلزایمر هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد.
دارچین
كاربرد اين ادویه بیشتر در غذاهای پخته و نوشیدنیهای گرم است. امروزه به نقش این ادویه در کنترل دیابت توجه ویژهای شده است. احتمالا دارچین سطح گلوکز خون را کاهش و حساسیت به انسولین را افزایش ميدهد و یا پروفایلهای چربی را به سمت بهبود وضعیت هدايت میكند. البته اين خواص هنوز ثابت نشدهاند. محققین در حال تحقیقات بيشتري برای درک چگونگي اثرات دارچین هستند. نكته حايز اهميت اين است كه اثرات دارچین در میان جوامع مختلف، متفاوت است. تحقیقات در این زمینه همچنان ادامه دارد. البته بسیاری تحقیقات، نتایج امیدوارکنندهای به دنبال داشتهاند. ضمن این که دارچین جزء ادویههاي سالم و ارزان است که به خوبی تحمل میشود.
زنجبیل
زنجبیل بهعنوان یک خوراکی برای درمان تهوع به کار میرود. زنجبیل یک ریشه گياهي است كه شامل بتاکاروتن، کاپسیاسین و ماده موثر زردچوبه يعني تركيبات پليفنلي است. زنجبیل به طور مستقیم روی مجرای گوارش تاثیر دارد و قرنهاست که برای درمان تهوع و استفراغ استفاده میشود. در یک مطالعه دوسوکور که از زنجبیل و دارونما استفاده شد، معلوم شد که زنجبیل در بهبود تهوع ناشی از حرکت، تهوع صبحگاهی، شیمی درمانی و جراحیها موثر است. اخیرا مطالعاتي که به جمعآوری اثر بخشی زنجبیل پرداختهاند، گزارش کردند که این ادویه بیشتر در رفع تهوع ناشی از بارداری کارایی دارد. درمان تهوع که به دلایل مختلف بروز میکند، نیازمند تحقیقات بیشتري است. مطالعات اخیر بیان میکند که میتوان از این دارو در درمان آرتریت استفاده کرد، زیرا اثر ضد التهابي دارد. در يك مطالعه باليني افراد مبتلا به استئوآرتریت را به دو گروه تقسیم کردند و به یک گروه عصاره زنجبیل و به گروه دیگر دارونما تجویز کردند. گروهی که عصاره زنجبیل مصرف میکردند درد کمتری داشتند و کاهش درد در آنها همانند زماني بود که ایپوپروفن مصرف میکردند. زنجبیل همانند زردچوبه خاصیت آنتی اکسیدانی قوی دارد. دو خاصیت آنتی اکسیدانی و ضد التهابی که توأمان در این ادویه وجود دارند، سبب میشود که نقش مهمی در کاهش خطر سرطان داشته باشد. مطالعات تجربی (حیوانی) نشان داده است که ماده موثر زنجبیل، عوامل سرطانزا را در مجرای گوارشی، پوست و پستان مهار میکند. البته برای تایید مفید بودن زنجبیل در پیشگیری از سرطان مطالعات انسانی بیشتری مورد نیاز است.
میزان مصرف ادویه
علیرغم خواص ادویهها و نقش آنها در حفظ و پیشبرد سلامتی، توصیههای تغذیهای در مورد مقادیر مصرف آنها هنوز كاملا مشخص نیست. البته از سال 2005 توصیههای مصرف ادویهها به منظور کاهش مصرف سدیم بوده است، زیرا ادویهها جایگزین مناسبی برای نمک هستند.
تفاوت ادویهها و گیاهان دارویی
گیاه دارویی برگی از گیاه، بوته یا درختچه است. در واقع بخشی از گیاه است که به دلیل دارا بودن خواص آروماتیک (عطر) در رژیم غذایی استفاده شده و به شکل تازه یا خشک مصرف میشود. همه بخشهای گیاهان شامل ریشه، دانهها، پوسته، غنچه و یا میوهها جزء ادویهها هستند. آویشن، رزماری، جعفری، مرزنگوش، مریم گلی، ریحان و پیاز کوهی نمونههايي از داروهای گیاهی هستند.
بوته يا حبه سیر، پوسته دارچین، ریشه زنجبیل، دانههای زیره، دانههای فلفل سیاه و میوه فلفل جزء ادویههای رایج هستند.
چند توصیه براي مصرف گياهان دارويي و ادويهها
همراه با
- گوشت گوساله: پیاز، فلفل، آویشن، مرزنگوش
- مرغ: زنجبیل، رزماری، آویشن، مریم گلی، ترخون
- ماهی: پودر کاری، فلفل، شوید
- هویج: مریم گلی، مرزنگوش، دارچین، میخک، جوزهندی
- نخودسبز: شوید، مریم گلی، ترخون، آویشن
- سیبزمینی: شوید، سیر، فلفل، مرزنگوش، جعفری
- کدوحلوایی: میخک، جوزهندی، دارچین، زنجبیل
استفاده شود.