سندرمهای رفتارهای غیرعادی و یا عادات ناهنجار در خوردن غذا، دستهای از رفتارهای ناهنجار را تشکیل میدهند که دارای اشکال متفاوتی هستند. اطلاعات موجود در ارتباط با علل سندرم رفتارهای غیرعادی مرتبط با دهان و یا در ارتباط با سندرمهای رفتاری فروبری غذا کامل نیست، این اختلالات رفتاری در برخی موارد نتیجه پایین بودن کیفیت خوراک و یا شکل خوراک است. در موارد دیگر در عمل خوراک و خوراک دادن ارتباطی به ایجاد رفتارهای غیرعادی ندارد. در اکثر موارد این اختلالات ارتباط بسیار نزدیکی با تحریک کنندههای موجود در محیطهای نگهداری حیوان دارند.
رفتار تغذیهای طبیعی در اسبها براساس ویژگیها و ساختار آناتومیکی دستگاه گوارشی آنها پایهگذاری شده است. به طور کلی، اسب با داشتن لبهای انعطافپذیر و متحرک و نیز دندانهای پیشین غذا را وارد دهان خود میکند. رفتارهای عادی مربوط به غذا خوردن در اسبها شامل جستجو برای پیدا کردن غذا، اخذ غذا، جویدن و نرم کردن و سپس بلعیدن غذا است. در اسبها اضطراب، یک فاکتور ایجادکننده رفتارهای غیرعادی در مدت زمان خوردن غذا است.
در سیستمهای جدید مدیریتی، غذا و خوراک، اغلب از نظر مواد مغذی سرشار است، ولی از نظر ساختار و یا مقادیر مواد خشبی شاید نامناسب باشد. برخی خوراکها حجم بسیار کمی دارند و به مدت کمی در دهان و تحت جویدن قرار میگیرند. زمانی که اسبها مدتی طولانی بدون تمرین و یا فعالیت بدنی مناسب در اصطبل نگهداری میشوند، رفتارهای غیرعادی روند رو به افزایش پیدا میکنند. رایجترین و مهمترین رفتارهای غیرعادی گازگرفتن آخور است. در این رفتار، اسب، دندانهای پیشین فک بالایی خود را روی شیء محکمی قرار میدهد که معمولا به طور مشخصی از خود صدای دندان قروچه ایجاد میکند.
در گذشته معتقد بودند که عادات غیر طبیعی مربوط به خوردن غذا، فقط هنگامی ظاهر میشود که کمبودهای مواد مغذی بهخصوص عناصر معدنی وجود داشته باشد. در تعدادی دیگر از موارد نیز مشخص شده است که محدودیتهای شدید اعمال شده به حیوان به عنوان عامل استرسزا، آسیبشناسی این سندرم را «برپایه واسطههای شیمیایی» ایجاد مینماید. در تعدادی از اشکال این ناهنجاریها، حیوانات به انجام رفتارهای تقلیدی گرایشی قوی پیدا میکنند. بدین صورت که اسبهایی که در باکسهای مجاور چنین اسبی قرار میگیرند، به زودی این عادت ناپسند را از وی تقلید کرده و آنها نیز این رفتار را از خود نشان میدهند.
این تظاهرات رفتاری ممکن است به شکل کلی در یک مجموعه قرار گیرند، اما رفتارهای غیرعادی در هر حیوان و در هر گروه سنی دارای اختلافاتی است. این سندرمها با نحوه محدودیتهای طولانی مدت حیوان از یک طرف و کاهش تحریکات محیطی از طرف دیگر همراه هستند. برخی از این سندرمها مانند گاز گرفتن آخور و یا سطوح زاویهدار اصطبل و هوا نیز قابلیت ترکیب با یکدیگر را دارند. در این مثال ارتباط بین یک فعالیت دهانی غیرعادی و یک رفتار تغذیهای غیرعادی، پایه و اساس عصبی- رفتاری دارد. بعضی از حیواناتی که این رفتارها را نشان میدهند، ممکن است بیش از یک رفتار غیرعادی تغذیهای در زمانهای مختلف نشان دهند.
گازگیری آخور
اسب این رفتار غیرنرمال و ناهنجار را به شکل گاز گرفتن لبههای آخور و یا سایر وسایل قابل فیکس شدن بهوسیله دندانهای پیشین به نمایش میگذارد. اغلب، دندانهای پیشین فک بالا به تنهایی این عمل را انجام میدهد. در این هنگام محل اتصال به پایین فشار داده شده و کف دهان به سمت بالا آورده میشود و کام نرم با قدرت باز میگردد و حرکات بلع به شکل گرفتن هوا و گذراندن آن از مری به سمت معده انجام میگیرد (در مورد رفتار بلع هوا نیز به همین شکل است، اما دندانها در یک محل ثابت نمیشوند). بر اساس این، هر دفعه که عمل گاز گرفتن انجام میگیرد، با یک خرخر مشخص دورهای نیز همراه است.
تعدادی از اسبها دهان را روی زانو قرار میدهند. تعداد دیگری از اسبها که این رفتار را دارند به دنبال تلاش جهت اصلاح این رفتار، ناهنجاری خود را به عادت هواخواری تبدیل مینمایند. ضمن این که اسبها با عادت بلع هوا نیز ممکن است به حالت گاز گرفتن آخور دچار شوند.
بیشتر اسبها اعتنایی به حضور مردم ندارند و به انجام رفتار غیر طبیعی ادامه میدهند. گاهی یک اسب این رفتار را هنگام فعالیت نشان میدهد، اما اکثر اسبها این حالت را فقط زمانی نشان میدهند که داخل اصطبل در حالت استراحت هستند.
در اسبها گازگیر آخور دندانهای پیشین بهویژه در فک بالا علایمی از سایش وسیع را نشان میدهند. فرسایش و سایش دندانی آنقدر زیاد میشود که حتی هنگامی که دهان بسته میشود، دندانهای پیشین به یکدیگر نمیرسند و این امر موجب میگردد در موارد خیلی پیشرفته حیوان از نظر فیزیکی و بدنی نامتعادل شود.
معمولا کنترل این حالت مشکل بوده و رایجترین روش بستن یک طناب چرمی به اطراف گردن اسب است. این طناب را آنقدر محکم ببندید (اما نه آنقدر که موجب اختلالات تنفسی گردد) که از قوسدار شدن گردن جلوگیری نماید. لازم به ذکر است که بعضی از طنابهای چرمی باید هنگام غذا خوردن حیوان باز شوند.
یک روش دیگر برای پیشگیری از این بیماری استفاده از یک دهنه سیلندری سوراخدار است که در حالی که دهان بسته است موجب انتقال هوا میگردد. همچنین استفاده از یک لاستیک ضخیم و یا دهنه چوبی، برای جلوگیری از بسته شدن فکها در پارهای از موارد موفقیتآمیز بوده، اما برای اسبها مزاحمت شدیدی پدید میآورد و به این دلیل توصیه نمیگردد.
در اغلب موارد اگر حیوان داخل یک محل بدون دیوار قرار بگیرد این عادت خاتمه پیدا خواهد کرد. همچنین میتوان قبل از تمام شدن خوراک، مجددا آخور حیوان را پر نمود. یکی از راههای درمان، شکاف جراحی در قسمتی از عضلههای ناحیه گردن است (در مواردی که این حالت کماکان ادامه دارد). همچنین استفاده از آنتاگونیستهای نارکوتیک در مورد این حیوانات اثر اطمینانبخشی دارند.
البته این کار امروزه با استفاده از باکسهای خاصی صورت میگیرد. معمولا در این باکسها هیچ قسمت زاویهداری ساخته نشده است و با تولید جریان برق با ولتاژ کم در دورتادور محلهایی که احتمال میرود حیوان گاز گرفته و یا با تکیه دهان به آنها هوا را ببلعد، شوک کوچکی به حیوان وارد نموده و به این ترتیب وی را از تکرار این رفتار ناپسند برحذر میدارد.
این باکسها معمولا از باکسهایی که اسبهای سالم بهمنظور جلوگیری از رواج بدآموزی رفتاری در اصطبل در آنها نگهداری میشوند، دور نگه داشته میشوند.
بلع هوا
رفتار ناهنجار بلع هوا و یا مکیدن هوا معمولا در اسبها با رفتار گازگیری آخور همراه است. گاهی اوقات این حالت به تنهایی اتفاق میافتد. در این دو رفتار ناهنجار، هوا به یک سبک مشابه بلعیده میشود. البته هر اسبی برای انجام این فعالیت روش مخصوص به خود دارد، اما روش عمومی در اکثر حیوانات یکسان است. این رفتار در اسبها به دو شکل نمایان میشود. در نوع اول بلع هوا به همراه گازگیری آخور است. در نوع دوم مکیدن هوا به تنهایی اتفاق میافتد. در این حالت اسب قبل از این که بخواهد تلاشی جهت وارد کردن هوا بنماید، سر و گردنش را چندین بار تکان میدهد. سپس سریع سرش را بالا آورده و دهانش را باز میکند تا هوا داخل آن گردد. آنگاه فک پایینی را بالا میآورد و دهان را میبندد و عضلات قسمت حنجره را منقبض مینماید. بدین ترتیب هوا با قدرت تمام در حالی که گردنش خمیده است بلعیده میشود. در بعضی از اسبها صدای مشخص بلعیدن هوا، در اثر خارج شدن مقداری از هوا ایجاد میشود و در بعضی دیگر، این صدا به هنگام بلعیدن هوا اتفاق میافتد.
اسبها دارای این مشخصه، ممکن است مانند اسبهای گازگیر، عصبی و یا بیش از حد فعال بوده و یا مدت زیادی در داخل اصطبل قرار گرفته باشند. همچنین تمرینهای کم و یا تیمار محدود و تنهایی حیوان این حالت را به وجود میآورد. به هر حال، عدهای معتقد هستند که وراثت نیز در بروز این ناهنجاری نقش قابل توجهی ایفا میکند. برخی اعتقاد دارند که تعدادی از اسبهای نژاد «تاروبرد» مستعد به نشان دادن این حالت هستند. معمولا در اثر بلعیدن هوا به طور مکرر، عضلات ناحیه گلو به علت فعالیت بیش از حد به سمت هیپروتروپی پیش میروند. اتساع معده، همراه با نفخ، ممکن است در این ناهنجاری اتفاق بیفتد. ضمنا این شرایط دردهای کولیک و ترشحات دستگاه گوارش را ایجاد میکند. در اسبهایی که مبتلا به این حالت میشوند جذب مواد خوراکی عملا کاهش مییابد و به دلیل کمبود مواد مغذی شرایط مناسب فیزیکی بدن حیوان از دست میرود. در حیواناتی که بلعیدن هوا به دنبال حالت گازگیری آخور به وجود آمده است دندانهای پیشین به شکل اسکنه سایش پیدا مینماید.
اسبهای مبتلا معمولا به دنبال کار و فعالیت و یا تمرین زیاد اغلب به سمت بهبودی پیش میروند. میبایست سطح و لبههای آخور و محل غذای اسب بهوسیله یک پوشش فلزی، روکشدار شود که عملا این کار قابل توصیه نیست، زیرا فقط باعث فرسایش بیشتر دندانها میشوند، والا اثر مفیدی نخواهد داشت.
بعضی از متخصصین پیشنهاد دادهاند محلهایی مانند آبشخور و یا دیوارهای حد فاصل که حیوان از روی عادت، حالت گاز گرفتن را روی آن نشان میدهند، میبایست با یک ماده نامطبوع و ناخوشایند پوشیده شود. مهیا نمودن مقادیر کافی از علوفه خشبی و صرفا شکم پرکن در کنترل این سندرم غیرطبیعی، در سرگرمی حیوان کمک شایانی مینماید.
اما روش رایج در پیشگیری از هواخوری استفاده از تسمه چرمی مخصوص این حالت است. این طناب به طور محکم به اطراف گلو بسته میشود و یک قطعه قلبی شکل از چرم ضخیم بین زوایای فک به شکلی قرار میگیرد که راس قسمت قلبی شکل به سمت ناحیه حنجرهای، برجستگی پیدا میکند. قرار دادن این وسیله، در محل مخصوص به خود موجب میگردد اسب هنگامی که گردنش را خمیده مینماید و برای بلعیدن هوا تلاش میکند، شرایط نامناسب و دشواری برای حیوان به وجود آید، اما در بعضی از اسبها حتی اگر این وسیله در محل مخصوصی قرار گیرد، باز هم در عمل به این کار ادامه خواهند داد و در نتیجه فشار تسمه روی قسمت گردن اسب زخمهای ناشی از فشار را ایجاد خواهد نمود.
روشهای مختلف جراحی برای جلوگیری از عارضه هواخواری توصیه شده، اما امروزه شکاف جراحی روی عضلات ناحیه شکمی گلو (استرنوسفالیکوس، استرنوهیوئیدوس، اورهیوئیدوس) انجام میگیرد که در واقع این روش درمانی موجب جمع شدن هیوئیدولارنکس و در نهایت دی پرس شدن زبان میگردد.
تنبیه درمانی در اسب یکی دیگر از تکنیکهای مورد استفاده است که از نظر تئوری، درمان رفتار غیرعادی بلع هوا را به طور قابل قبول انجام میدهد.
در این روش درمانی که سرکوب کردن الگوهای رفتاری ناهنجار است، باید با دقت حالات رفتاری حیوان هر روز بررسی گردد. بهویژه اگر درمان به شکل برنامهای از مجازاتها (تنبیه) برای حیوان در نظر گرفته شود مشاهده هر روزه اسب بسیار مهم است. این برنامه درمانی برای حیوان به سرعت موثر واقع میگردد. در بهکارگیری این روش حتما باید از اعمال درد زیاد و بیموقع و نامناسب و ایجاد آزار و اذیت برای حیوان جلوگیری کرد.
در اسبها، شوک الکتریکی در درمان گروهی از رفتارهای ناهنجار سندرم هواخوری نقش دارد. اولین و مهمترین قدم، مشاهده دقیق اسب و دیدن الگوی رفتاری غیرعادی است که حیوان را درگیر مینماید. آنگاه باید شرطیسازی منفی با یک برنامه منظم و درست و ادامهدار شروع شود و سپس به یک برنامه منظم و درست به صورت تناوبی تغییر یابد.
بهترین زمان برای واردکردن شوک به حیوان بعد از محکم گرفتن محل بهوسیله دندانها و یا هنگامی است که حیوان گردنش را خم کرده و برای بلعیدن هوا خود را آماده میسازد. بهتر است درمان را با یک دوره زمانی طولانی و کامل آغاز نماییم و با هر وقوع حالت هواخواری، شوک را وارد کنیم؛ در ادامه بهمنظور کوتاه نمودن دوره زمانی با یک تغییر، این عمل را بر اساس برنامه شرطیسازی منفی ادامه دهیم، ولی درمان نباید بیش از چهار هفته طول بکشد.
این رفتار، اسب، دندانهای پیشین فک بالایی خود را روی شیء محکمی قرار میدهد که معمولا به طور مشخصی از خود صدای دندان قروچه ایجاد میکند.
در تعدادی از اشکال این ناهنجاریها، حیوانات به انجام رفتارهای تقلیدی گرایشی قوی پیدا میکنند. بدین صورت که اسبهایی که در باکسهای مجاور چنین اسبی قرار میگیرند، به زودی این عادت ناپسند را از وی تقلید کرده و آنها نیز این رفتار را از خود نشان میدهند.