استئوپروز یا پوکی استخوان هنگامی به وجود میآید که میزان تخریب استخوان بیشتر از تشکیل آن باشد. در این بیماری استخوانها ضعیف و شکننده میشوند و خطر شکستگی افزایش مییابد. این بیماری در زنان بالای 50 سال شایع است. استئوپروز یک بیماری آرام است. به عبارت دیگر طی سالها، تخریب بافت استخوان انجام میشود، اما علایم آن فقط وقتی بروز میکند که فرد دچار شکستگی شود. استئوپروز یک تهدید جدی در زندگی است. به طوری که از هر دو نفر که دچار شکستگی در ناحیه استخوان ران میشوند یک نفر به طور کامل بهبود نمییابد و از هر سه الی چهار نفر که دچار این نوع شکستگی هستند، یک نفر میمیرد. این اخبار برای جمعیت سالمند کشورهای پیشرفته نظیر آمریکا هم دلسرد کننده است.
هزینههای سالانه مراقبت از استئوپروز در آمریکا حدود 60 میلیارد دلار است. بنا بر این پیشگیری در همه جا و در گستره جهانی ضروری است.
عوامل متعددی در تشکیل و حفظ بافت استخوانی شرکت دارند. این عوامل شامل رژیم غذایی، فعالیت بدنی، هورمونها، استعمال سیگار و غیره میشود. زنان در سنین یائسگی (مناپوز) بیش از سایر گروهها در معرض خطر استئوپروز قرار دارند. تجربیات نشان داده است که هورمون درمانی (HRT) در زنان یائسه از تخریب بافت استخوان جلوگیری میکند و خطر شکستگیها را کاهش میدهد.
تغذیه مناسب برای حفظ سلامت بافت استخوان
مقادیر مناسب کلسیم، فسفر، فلوراید، منیزیم، ویتامینهای A و D در تشکیل بافت استخوانی و پیشگیری از تخریب آن نقش اساسی دارند. بیشترین مطالعات در مورد ارتباط کلسیم و استخوان انجام شده است، زیرا حدود 99درصد کلسیم بدن در استخوانها ذخیره شده است؛ بنا بر این واضح است که مصرف مقادیر کافی کلسیم در رژیم غذایی روزانه برای همه گروههای سنی ضروری است. تشکیل و تجمع توده استخوانی در دوران بزرگسالی بسیار سریع است، به طوری که 99درصد مواد معدنی استخوان در سن 22 سالگی ذخیره میشود و بدن از این ذخیره در سالهای دیگر حیات استفاده میکند. پس از تشکیل استخوان، ذخیرهسازی متوقف میشود. دانسیته استخوانی در بزرگسالانی که کلسیم دریافت آنها زیاد است، بیشتر بوده و تخریب استخوانی در سالمندانی که دانسیته استخوانی بیشتری دارند کمتر است؛ بنا بر این توصیه میشود دریافت کلسیم در سنین یائسگی- زمانی که تخریب توده استخوانی سریع است- به شکل موثری افزایش یابد. در واقع تحلیل توده استخوانی با مکمل کلسیم کاهش مییابد. یکی دیگر از مواد مغذی مهم در سلامت استخوان، فسفر است. 85درصد فسفر بدن در استخوان وجود دارد. البته قابل ذکر است که کلسیم و فسفر هر دو بدون کمک ویتامین D نقش موثری ندارند. بنابراین دریافت مقادیری کافی ویتامین D برای جذب کافی کلسیم و فسفر لازم است. به نظر میرسد مصرف همزمان کلسیم و ویتامین D در پیشبرد و تقویت سلامت استخوان در سالمندان موثر است. البته شواهد ابتدایی در مورد نقش فلوراید، منیزیم و ویتامین K در ثبات و حفظ استخوان موجود است. قابل ذکر است که همه این مواد مغذی در یک رژیم غذایی متعادل وجود دارد. مطالعات متعدد نشان دادهاند که کافئین سبب افزایش موقت و جزیی در دفع کلسیم میشود. بنا بر این کافئین در دراز مدت سبب لطمه به بافت استخوان میشود. همچنین نتایج مطالعات نشان دادهاند که مصرف نوشیدنیهای غنی از کلسیم مانند شیر به طور غیرمستقیم روی سلامت استخوان اثر دارند.
یکی دیگر از عوامل مهم در سلامت استخوان، فعالیت بدنی است. فعالیت بدنی در کاهش خطر بیماریهای مزمن مانند بیماریهای قلبی، سرطان، دیابت، چاقی و استئوپروز موثر است. در چرخه زندگی فعالیتهای بدنسازی، اروبیک، پیادهروی و تند دویدن، به ساخت توده استخوانی و کاهش تخریب استخوان کمک میکند.
فعالیتهای بدنی سبب تقویت عضلات و بهبود هماهنگی ماهیچهها و بالاخره کاهش خطر شکستگیها میشود. فعالیت بدنی اندک ولی مستمر مثل پیادهروی در اوقات فراغت، در تقویت استخوان نقش موثری دارند. افراد کم تحرک (کسانی که حداقل 9 ساعت در روز نشستهاند) بیشتر در معرض خطر شکستگی استخوان ران قرار دارند.
منابع غذایی حاوی مواد مغذی مورد نیاز برای استخوان سازی
کلسیم: محصولات لبنی (شیر، ماست، پنیر)، سبزیهای برگ سبز (بروکلی)، آب پرتقال غنی شده با کلسیم
فسفر: گوشت قرمز، ماکیان، ماهی، تخممرغ، محصولات حاوی شیر، مغزها، حبوبات
منیزیم: دانهها، مغزها، حبوبات، سبزیهایی با برگ سبز تیره
فلوراید: آب حاوی فلوراید، غذاهای تهیه شده با آب حاوی فلوراید
ویتامین D: شیر غنی شده، ماهی، قرار گرفتن پوست در معرض آفتاب
ویتامین K: سبزیهای برگی شکل سبز (اسفناج، بروکلی، برگهای سبز کاهو)، مارگارین، روغنهای گیاهی